Vloeken: wat het werkelijk doet, en waar het je duur komt te staan

Een grof woord is niet één ding. Je duim raken en vloeken, het tegen een vriend over tafel zeggen en het naar iemand slingeren zijn drie verschillende daden die toevallig een woordenschat delen.

Het wordt anders verwerkt dan andere woorden

Taboewoorden gedragen zich niet als de rest van de woordenschat: ze zijn sterker met gevoel verbonden, worden beter onthouden en kunnen bewaard blijven bij mensen die na hersenletsel veel andere taal kwijt zijn. Dat is een echte bevinding, geen folklore over de «primitiviteit» van vloeken.

Daaruit volgt dat zulke woorden een lading dragen die jij er niet in hebt gelegd. Jij kiest de zin; de lading komt met het woord mee en treft de luisteraar op volle sterkte, of je haar bedoelde of niet.

Wat het doet als niemand het doelwit is

In de proeven van Richard Stephens hielden mensen die vloekten met hun hand in ijswater het merkbaar langer vol dan wie een neutraal woord herhaalde. Het effect was echt en bescheiden, en het verzwakte bij gewoontevloekers: een vertrouwd woord draagt minder lading.

Onder vrienden markeert vloeken vaak nabijheid: het zegt «ik speel geen rol voor jou». Dat is een echte sociale functie, en doen alsof zij niet bestaat maakt elk advies waardeloos.

Wat het doet als iemand het doelwit is

Op een mens gericht houdt hetzelfde woord op nadruk te zijn en wordt het een oordeel over hem. Het wordt gehoord als minachting, en minachting is de enige zet die het gesprek betrouwbaar beëindigt in plaats van voortzet.

Dat is de bruikbare grens, en die is veel makkelijker vol te houden dan een algeheel verbod: een grof woord over een situatie is één ding, een grof woord over een mens iets anders. Het eerste overleeft een ruzie; het tweede ís de ruzie.

De prijs is niet moreel maar praktisch

Vloeken versmalt de plekken waar je jezelf kunt zijn. In het gezin, waar kinderen bij zijn, in het ziekenhuis, bij een nieuwe klant is het woord minder schokkend dan duur: het verplaatst het hele gesprek naar de vraag hoe je spreekt, en weg van waarvoor je kwam.

En de gewoonte trekt zichzelf aan. Omdat vertrouwdheid de lading afslijt, vraagt dezelfde opluchting mettertijd sterkere woorden — zo beland je in een taal die je bewust nooit gekozen zou hebben.

Wil je minder vloeken

Probeer niet niets te zeggen. Een gewoonte onder druk heeft een vervanger nodig, geen gat: kies één belachelijk woord en gebruik het een week lang elke keer, met opzet. Je dwaas voelen is het mechanisme, geen bijwerking.

En besteed de rest waar het werkt. Bewaard voor de echt slechte momenten betekent een sterk woord nog iets. Uitgesmeerd over elke zin helpt het niet meer tegen pijn en betekent het geen nabijheid meer — het wordt gewoon jouw manier van spreken.