Dlaczego słyszymy więcej, niż powiedziano: cztery maksymy Grice’a

Referencja, w której napisano tylko «ma świetne pismo i nigdy się nie spóźniał», nie zawiera ani jednego złego słowa. A każdy, kto ją przeczyta, zrozumie ją jako złą. W tej szczelinie mieszka większość nieporozumień.

Założenie leżące pod każdą rozmową

Filozof Paul Grice zauważył, że rozmowa działa, bo obie strony zakładają współpracę: że drugi wnosi dokładnie to, czego wymiana potrzebuje, i w chwili, gdy tego potrzebuje. Wyprowadził stąd cztery oczekiwania: co do ilości, prawdziwości, stosowności i jasności.

To nie są reguły dobrego wychowania. To powód, dla którego krótka odpowiedź niesie długą wiadomość: mówiąc mniej, niż wymaga okazja, nie przekonujesz słuchacza, że nie miałeś nic do powiedzenia. Przekonujesz go, że miałeś powód.

Cztery, po zdaniu na każdą

Ilość: mów tyle, ile trzeba, i nie więcej. Jakość: nie mów tego, co uważasz za fałszywe ani czego nie masz na czym oprzeć. Stosunek: mów na temat. Sposób: mów jasno — bez mgły, dwuznaczności i zbędnej długości.

Zwykle stosujemy je, nie zauważając. Ich prawdziwa siła widać wtedy, gdy ktoś łamie jedną z nich naumyślnie i jawnie, a słuchacz dochodzi dlaczego.

Aluzja żyje właśnie z łamania

«Jak poszło wystąpienie?» — «Slajdy były pięknie zrobione.» Nic fałszywego nie padło, a ilości widocznie brakuje — więc słuchacz wyciąga wniosek, którego mówiący nie chciał wypowiedzieć. To właśnie aluzja, a wyjaśnienie Grice’a pokazuje dokładnie, na czym się ona trzyma.

Ironia i niedopowiedzenie działają tak samo. «Cudowna pogoda» w ulewie łamie jakość tak jawnie, że nikt nie jest zwiedziony; słuchacz szuka znaczenia, które tu pasuje.

Gdzie to pęka w życiu

Dwie osoby mogą się różnić w tym, ile szczegółów wymaga sytuacja. Jedna daje sedno i uważa, że odpowiedziała; druga słyszy celowe zatajanie i dopytuje — i teraz pierwsza czuje się przesłuchiwana. Nikt nie skłamał, a zirytowani są oboje.

Pęka to też przy zmianie kanału. Jednowyrazowa odpowiedź w wiadomości jest krótka, bo pisanie trwa, a czyta się ją jako krótką-bo-znaczącą. To samo słowo na żywo, ze wzruszeniem ramion, nie zostałoby tak odczytane wcale.

Dwa nawyki, które z tego korzystają

Gdy zależy ci na dokładnym zrozumieniu, wypowiedz miarę na głos: «krótko: tak; dłuższa wersja jest taka, że…» To mówi słuchaczowi, że w twojej zwięzłości nie ma podwójnego dna.

A gdy przyłapiesz się na czytaniu między wierszami, sprawdź odczytanie u człowieka, zamiast na nim działać: «powiedziałeś, że slajdy są dobre — problem jest w treści?» Większość domysłów odzyskuje się jednym pytaniem, a większość uraz zbudowana jest z tych, których nigdy nie zadano.