Waarom we meer horen dan er gezegd is: de vier maximes van Grice

Een aanbeveling waarin alleen staat «hij heeft een uitstekend handschrift en was altijd op tijd» bevat geen enkel slecht woord. En iedereen die haar leest, begrijpt haar als slecht. In die kier wonen de meeste misverstanden.

De aanname onder elk gesprek

De filosoof Paul Grice merkte op dat praten werkt doordat beide kanten samenwerking aannemen: dat de ander precies bijdraagt wat de uitwisseling nodig heeft, op het moment dat ze het nodig heeft. Daaruit leidde hij vier verwachtingen af — over hoeveelheid, waarheid, relevantie en helderheid.

Het zijn geen etiketteregels. Het is de reden dat een kort antwoord een lange boodschap draagt: zeg je minder dan de gelegenheid vraagt, dan concludeert de luisteraar niet dat je niets te zeggen had. Hij concludeert dat je een reden had.

De vier, elk in één zin

Hoeveelheid: zeg zoveel als nodig en niet meer. Kwaliteit: zeg niet wat je voor onwaar houdt of waar je geen grond voor hebt. Relatie: blijf ter zake. Wijze: wees helder — geen mist, geen dubbelzinnigheid, geen overbodige lengte.

Meestal volgen we ze zonder het te merken. Hun echte kracht blijkt wanneer iemand er een met opzet en openlijk breekt en de luisteraar uitvist waarom.

De hint leeft juist van de breuk

«Hoe ging de presentatie?» — «De dia's waren prachtig vormgegeven.» Niets onwaars is gezegd en aan hoeveelheid ontbreekt zichtbaar iets — dus trekt de luisteraar de conclusie die de spreker weigerde uit te spreken. Dat is een hint, en Grices uitleg laat precies zien waarop hij steunt.

Ironie en understatement werken net zo. «Heerlijk weer» in een stortbui breekt de kwaliteit zo zichtbaar dat niemand misleid wordt; de luisteraar zoekt de betekenis die past.

Waar dit in het echt misgaat

Twee mensen kunnen van mening verschillen over hoeveel detail een gelegenheid vraagt. De een geeft de kern en vindt dat hij geantwoord heeft; de ander hoort opzettelijk achterhouden en vraagt door — en nu voelt de eerste zich verhoord. Niemand loog en beiden zijn geërgerd.

Het breekt ook tussen kanalen. Een antwoord van één woord in een bericht is kort omdat typen tijd kost, maar wordt gelezen als kort-omdat-veelzeggend. Datzelfde woord in levenden lijve, met een schouderophalen, zou zo helemaal niet gelezen worden.

Twee gewoonten die dit goed benutten

Als het erom gaat precies begrepen te worden, spreek de maat dan hardop uit: «kort antwoord: ja. De lange versie is dat…» Dat vertelt de luisteraar dat er in je beknoptheid geen dubbele bodem te zoeken is.

En betrap je jezelf op tussen de regels lezen, toets die lezing dan bij de persoon in plaats van ernaar te handelen: «je zei dat de dia's goed waren — zit het probleem in de inhoud?» De meeste bedoelingen zijn met één vraag terug te halen, en de meeste wrok is opgebouwd uit vragen die nooit gesteld zijn.